хизмәтлиримиз

кириш сөз

үн ـ син

көп тиллиқ қуран

дини китаблар

күндә бир һәдис

рамизанлиқ сәһпә

саһабилар һаяти

мәзһәп вә пикир еқимлири

мақалилар

һөҗҗәтлик филимләр

мәшһур шәхсләр

тәрмиләр

рәсим албуми

тордин чүшүрүң

алақә қилиң

муҗтәһид вә иҗтиһад қилиш
пиғани

наһайити шәпқәтлик вә меһрибан аллаһ ниң исми билән башлаймән
җими һәмду саналар аләмләрниң пәрвәрдигари аллаһ қа хастур. аллаһ ниң мәрһимити вә пәзли кәрими, муһәммәд әләйһиссаламға, униң аилә тавабатлириға вә саһабилириға вә қиямәт күнигичә уларниң йолиға әгәшкүчиләргә болсун.

аллаһ халиса мән бу темида ”иҗтиһад“ дегән нимә ?

”муҗтәһид“ дегән ким?

муҗтәһид ниң нимә шәртлири бар?

муҗтәһид ниң һәммә иҗтиһади туғра боламду?

бир хил мәсилидә икки муҗтәһид ниң көзқарши охшашмай қалса қайсиниңкини қобул қилимиз?

муҗтәһидлик өлчимигә йәтмигән алимләр қандақ қилиду?

муҗтәһидлик өлчимигә йәтмәй туруп иҗтиһад қилған адәмниң һөкми немә ? дегән мәсилиләр вә униңдин башқа бир қисим мәсилиләрни қануншунас (уссули) алимларниң көзқаришиға асасән шәрһиләп чиқмақчимән. қериндашлиримға чүшүнишлик болсун үчүн буни соал җавап шәклидә түзүп чиқтим. аллаһ һәммимизни туғра йолға башлиғай !

с ـ иҗтиһад дегән немә ?

җ ـ иҗтиһад дегән соз әрәб тилида тиришиш , бир нәрсини көтүрүш үчүн күчәш , дегәндәк мәналарда келиду .

с ـ иҗтиһадниң шәриәттики мәниси немә ?

җ ـ бу туғрисида ислам қануншунаш алимлар билән фиқһишунаш алимларниң ”иҗтиһад“ дегән сөзгә бәргән чошәнчисидә азрақ пәриқ бар. мәслән: фиқһишунас алимлар иҗтиһад дегән сөзгә:

"ислами һөкумләрни билиш үчүн барлиқ күчини сәрип қилмақ" дәп чүшәнчә бериду .
(йәни барлиқ билим сәвийәсини исламий һөкүмни билиш учүн шләтмәк, дәп чүшәнчә бериду)
исламий қануншунас алимлар иҗтиһад сөзигә:

"барлиқ күчини сәрип қилип униңдин артуқрақ тиришчанлиқ қилиштн аҗиз кәлгәнни толуқ иҗтиһад дәп қараймиз" дәп чүшәнчә бериду . қануншунас алимларниң иҗтиһад сөзигә бәргән чүшәнчиси фиқһишунас алимларниңкигә қариғанда омумийрақ болуп бу иҗтиһадниң даирисиниң интайин кәңри болдиғанлиқини көрситип бериду.

юқирқи икки хил тонуштурушқа асасән, иҗтиһад сөзиниң бир нәрсини билиш үчүн барлиқ күчни сәрип қилғанлиқни ”иҗтиһад“, шәрий һөкүмни билиш үчүн барлиқ әқлий күчни сәрип қилғучини ”муҗтәһид“ дәп атаймиз .

с ـ муҗтәһидниң шәртлири немә ?
җ ـ муҗтәһидниң асаси җәһәттин икки чоң шәрти бар.

биринчиси : исламниң асасий қанун мәнбәлирни толуқ билиш .

иккинчиси . исламниң асасий қанун мәнбәлирини билгәндин кейин униңдин қандақ һөкүм чиқиришниң йолини билиш.

әгәр исламниң барлиқ қанун мәнбәлирини толуқ билсиму, қандақ һөкүм чиқиришни билмигән адәм алим һесаплансиму, муҗтәһид һесапланмайду. һәмдә униң иҗтиһад қилиш салаһийити болмайду .

с ـ исламниң асасий қанун мәнбәлири немиләрни өз ичигә алиду ?

җ ـ исламниң асасий қанун мәнбәлири қуран, һәдис, иҗма, истисһаб әл һал , қясларни өз ичигә алиду.

юқирқилардин сирт исламда иккинчи дәриҗилик асасий қанун мәнбәлири һесаплинидиған бир нәччә мәнбәләр болуп улар:

истиһсан, масалиһ мурсәл, сәддуз зараи , илгирикиләрниң шәриси , саһабиларниң иш ـ излири, саһабиларниң сөз ـ һәрикәтлири , мәдинә әһлиниң ишлири , дегәнгә охшашлардур.
муҗтәһид алим юқирқи биринчи дәриҗилик мәнбәләрни билипла қалмастин, иккинчи дәриҗилик қанун мәнбәлиридинму толуқ хәвәрдар болиши керәк .

с ـ муҗтәһид алим қурандин немләрни билиши керәк ?

җ ـ муҗтәһид алим қурандики әһкам айәтлирини (йәни һокум айәтлирини) толуқ ядқа билмигән тәқдирдиму қайси айәтниң әһкам айити икәнликини, қайси айәттин қайси һөкүмниң чиқидиғанлиқини бир қәдәр мукәммәл түрдә билиши керәк .

қурандики һәммә айәтләр һөкүм айәтлири болмастин бәзилири әхлақ туғрулуқ вәз ـ нәсиһәтләрни баян қилса, бәзилири илгирки үммәтләрниң вәқәликини баян қилип улардин ибрәт елишни тәвсийә қилиду. йәнә бәзи айәтләр ташқи пиланит әһвалини баян қилса, бәзи айәтләр земиндики җанлиқларниң әһвалини баян қилип, яратқучиниң һәммигә қадир икәнликини инсанларға чүшәндүриду. бәзи айәтләр яхши иш қилғанларниң мукапати болған җәннәтниң әһваллиридин хәвәр бәрсә , йәнә бәзи айәтләр асийларниң баридиған орни дозахниң әһвалини баян қилиду.

қуранда 1100 әтрапида һөкүм айити бар болуп, муҗтәһид болған адәм бу айәтләрни толуқ мукәммәл билиши керәк .

с ـ муҗтәһид болған адәм һәдис илмидин немиләрни билиши керәк?

җ ـ пәйғәмбәр әләйһиссаламниң һәдислири интайин көп болуп муҗтәһид болған адәмниң буларниң һәммисини толуқ билип кетиши тәскә тохтайду. шуңа, муҗтәһид болған адәм һәдисләрдинму һөкүмгә далаләт қилдиған һәдисләрни толуқ билиши керәк. һәдисләрниң һөкүмгә далаләт қилидиғанлири 1200 дин 3000 гә қәдәрдур, муҗтәһид болған адәм бу һәдисләрни толуқ билиши керәк. ядқа билмигән тәқдирдиму қайси һәдисниң әһкам һәдиси икәнликини қайси һәдисниң әмәсликини толуқ билиши керәк.

униң дин сирт бәзи һәдисләр насих (һөкүмдин қалдурдиған) бәзи һәдисләр мәнсух (һокумдин қалдурулған) йәнә бәзи һәдисләр сәһиһ, бәзи һәдисләр аҗиз. аҗиз һәдисләрдин һөкүм елишқа мунасип әмәс болғачқа муҗтәһд болған адәм һәдис билимлирини қуран , һәдисләрниң қайсиси насих ,қайсиси мәнсух, қайси һәдис сәһиһ, қайси һәдис аҗиз икәнликини билгидәк дәриҗидә үгинип бу тәрәпләрдиму йетилгән болиши керәк. әң аддйси һөкүм алмақчи болған һәдис әһвалини толуқ билиши керәк .

с ـ иҗма дегәндин немини мәқсәт қилимиз ?

җ ـ иҗма дегән пәйғәмбәр әләйһиссаламниң үммәтлири ечидики барлиқ алимләр исламий мәсилидин бир мәслидә бирликкә кәлгән болса, буни иҗма дәп атаймиз.

йәни пәйғәмбәр әләйһиссаламдин кийн саһабилар яки табиинлар вә яки улардин кийнкиләр бирәр мәслигә қуран, һәдисниң роһиға асасән "бу ишниң һөкми мундақ болиду" дәп, шу дәвридики барлиқ исламий алимлири бирликкә кәлгән мәсилини иҗма, дәп атаймиз. ислам алимлири бир мәслидә бирдәк коз қарашқа келип иҗима қилған болса бу мәсилини қобул қилиш барлиқ мусулманларға ваҗип болиду .

муҗтәһид болған адәм қайси мәсилиләрдә ислам алимлириниң иҗма қилғанлиқини толуқ билиши керәк, шу чағдила барлиқ ислам алимлири бирликкә кәлгән мәсилигә хилап һөкүм чиқирип қоюштин сақлиналайду.

юқирқилардин сирт муҗтәһид болған адәм әрәб тилини мукәммәл, пухта билиши керәк, шундила исламниң асасий мәнбәлиридә тилға елинидиған аталғуларни толуқ чушәнгәндин сирт заһир, муҗмәл, һәқиқий , мәҗази , ам ـ хас, муһкәм ـ мутәшабиһ, мутләқ ـ муқәййәд, нәс пәһва , ләһни мәфһум , мәфһумул мувафәқә , мәфһумул мухаләфә , хлафун нәс дегәндәк аталғуларниму толуп чүшүнүп тоғра йәкүн билән һәқтә уйғун һөкүм чиқириши керәк .

с ـ муҗтәһид болған адәм барлиқ мәзһәбләрдики алимларниң көз қаришини, вә мәзһәпләр оттурсидики фиқһидики охшашмаслиқларни толуқ билиши шәртму?

җ ـ шәрт әмәс. лекин, бирәр мәзһәбни асас қилип туруп иҗтиһад қилдиған алим үчүн уз мәзһибидики алимларниң көз қаришини билгини вә өз мәзһибиниң фиқһи алаһидиликини вә иҗтиһад қилмақчи болған мәсилигә болған мәзһәб көз қаришини билгини яхши .

с ـ муҗтәһидлик омумий боламду яки бирәр мәсилидиму муҗтәһидлик мәртивисгә йәткили боламду?

җ ـ муҗтәһидниң түрлири болиду, аллаһ пәзли мәрһәмәт қилип зиядә әқил бәргән болса исламниң омумий саһасидә муҗтәһид болалайду, ликин, бундақлар интайин азсанлиқни игәлләйду, қайси бир мәсилини дәлил испати билән толуқ билсә һәмдә юқирида көрситилгән шәртләр иҗтиһад қилмақчи болған алимда тепилса, шу мәсилидә иҗтиһад қилса болиду. иҗтиһад қилмақчи болған алимға яш чәклимиси қоюлмайду. қандақлики бир балағәткә йәткән әқиллиқ мусулмандин биридә юқирқи шәртләр тепилса иҗтиһад қилса болиду.

с ـ қандақ алим иҗтиһад қилса болиду ?

җ ـ биз юқирда муҗтәһидниң шәртлирини қисқичә баян қилип өттуқ. ислам саһасидики һәрқандақ алим мәйли яш болсун яки қери болсун өзидә юқирқи шәртләрни тепип өзини иҗтиһад қилишқа мувапиқ көрсә иҗтиһад қилса болиду.

өзидә юқирқи шәртләрни һазир қилип болғандин кейин иҗтиһад қилип тоғра һөкүм чиқиралиса аллаһ у кишигә икки әҗри ата қилиду, бирни иҗтиһад қилғанлиқиға, йәнә бирини иҗтиһад қилип тоғра һөкүм чиқарғанлиқиға асасән бериду. навада хата кәткән болса аллаһ муҗтәһидниң иҗтиһад қилғанлиқи үчүн бир әҗри бериду, һәмдә қәстән хата һөкүм чиқармиғанлиқи үчүн униң хата чиқарған һөкмигә гунаһ язмайду .

с ـ юқирда курситилгән шәртләр толуқ һазирланмиған киши иҗтиһад қилса боламду?
җ ـ болмайду. чүнки, һәқни билиш үчүн дәлилни билишкә туғра келиду, дәлилни билиш, чүшүниш үчүн илим керәк. билимсизлик билән қилған иҗтиһадқа савап болмайду. бәлки, билмәй туруп иҗтиһад қилиш һарамдур.

аллаһ таала қуран кәримдә билимсизлик билән һөкүм қилишниң һарам икәнликини баян қилип мундақ дәйду: {и муһәммәд! уларға) ейтқинки, "пәрвәрдигарим ашкара вә йошурун яман ишларниң һәммисини, гунаһларни, (кишиләргә) наһәқ чеқилишни, (аллаһ ниң шерики болушқа) аллаһ һечқандақ дәлил чүшүрмигән нәрсиләрни аллаһ ға шерик кәлтүрүшни, өзәңлар билмәйдиған нәрсиләрни аллаһ намидин қалаймиқан сөзләшни һарам қилди} [сүрә әраф 33 ـ айәт]

с ـ алдимизда ухшаш мәртивилик муҗтәһидтин иккиси болуп бир мәсилгә охшашмиған һөкүм чиқарса қайсисини қобул қилимиз ?

җ ـ көңлимиздә қайсисини һәққә майилрақ дәп һес қилсақ шуни қобул қилимиз. бу һәқтә пәйғәмбәр әләйһиссалам :"қәлбиңдә хатирҗәмлик һес қилғиниң яхши иштур, кишиләр саңа (һалал , қилсаң болиду, дәп) пәтива бәргән тәқдирдиму қәлбиңдә иккилинип қалған иш яман иштур" дәп көрсәтмә бәргән .

с ـ юқирида көрситилгән шәртләр толуқ болмиған алимлар қандақ қилиду ?

җ ـ исламий билимлири бар, ликин муҗтәһидлик дәриҗисигә йәтмигән алимлар иҗтиһадий мәсилиләрдә өзидин юқири дәриҗилик алимларға тәқлид қилип әгишиду .қуран, һәдис , иҗмагә әгәшкәнлик болса тәқлид қилғанлиқ һесапланмайду.

с ـ алдимиздики кишиниң һәқиқий алим яки әмәсликини қандақ биләләймиз ? һәм қандақ кишидин пәтива сораймиз ?

җ ـ исламийәтниң қанунлири асасий җәһәттин икки түрлүк болиду, биринчиси омумий қанун шәклидә, иккинчиси хососий қанун шәклидә. һәр қандақ мәсилигә хососий дәлилни тепип уни асас қилип туруп омумий дәлил билән мәсилини күчландүрүп, сориған суалиға җавап бәргән алим һәқиқий алим болиду.

омумий дәлилни асас қиливелип хососий дәлилдин хәвәрсиз йүргән алимлар сәл бир тәрәплимә келиду. һәм бәргән җавабиму омумий алимларниң көз қаришиға дегәндәк уйғун кәлмәйду. униңдин сирт бәзи иҗтиһадий мәсилиләрдә бир яки икки муҗтәһидниң көз қариши биләнла бирәр ишни һәл қилғили болмайду. әксичә, һәммә тәрәпләрни өз ечигә алған қануншунас, фиқһишунас алимларниң бирдәкликигә һәмдә мәсилни әтраплиқ ойлишиға тоғра келиду.

һазирқи заманимиздиму доня ислам иттпақи тармиқида хәлқаралиқ исламий алимләр җәмийити бар болуп, булар пат ـ пат йиғин ичип бәзи иҗтиһадий мәсилиләргә қарап чиқип исламий көзқарашни бирдәклик билән баян қилип келиватиду. (ислами феқһишунасларниң әң ахирқи қетимлиқ йиғини бу йил 8 ـ април әрәб бирләшмә хәлипиликиниң дубәй шәһиридә чақирилған болуп бу йиғин алтә күн давамлашти) муҗтәһид болғучи алим көпчилик алимларниң чиқарған қарарлирини билиши, һәм омумлиқни көздә тутуши керәк.

һазир бизниң уйғур җәмийитимиздә динний билимлири бар бир бөлүк кишлиримиз муҗтәһидлик мәртивисгә йәтмигән болсиму, исламдики омумий қаидилирини тутқу қиливелип һәр хил пәтиваларни берип, мусулман аммиси ичидә ихтилап, талаш ـ тартишларниң келип чиқишиға сәвәбчи болушмақта.

пәтива бериш ойнишидиған иш әмәс. пәтива бериш дегәнлик аллаһ ға вакаләтән баянат елан қилиш дегәнликтур, шуниң үчүн диққәт қилайли! аллаһ дин қорқуйли. муҗтәһид дәриҗилик алимлиримиз һәр йәрләрдә тепилиду. һәр ишни шу ишниң әһлигә қалдурайли, демәкчимәнки ,алтунни йәнила зәргәр соқсун!

пәтива сориғучи қериндашлиримизму соримақчи болған суалини һәқиқий билимлик, исламдин толуқ хәвири бар алимлардин сорайли. қайси орун көз ـ қаршимизға уйғун пекир баян қилса яки ишни йәңгиллитип беридиған болса шу йәргә йүгүрдиғанлардин болмайли. ”муһәлла“ ниң саһиби имам һәзм рәһимәһуллаһ өзиниң әсирдә мәзһәпләрниң рухсәтлирини издәп йүрийдиған адәмни ”зиндиқ“ дегән икән.

қериндашлар амал бар дәлили күчлүкрәк қаралғанлириниң , омумий алимларниң көз қаришини асасий суалимизниң җаваби қилайли!
аллаһ барлиқ мусулманларни туғра йолға йетәклисун, амин!!!
____________________________
пайдиланған китаплар :
"қамусул муһийт" биринчи қисми 286 ـ бәт . "әл әһкам лламиди" тутинчи қисми 164 ـ бәт . "мустәспа ллғазали" иккинчи қисим ـ 350 бәт . "иршадил пуһул" 250 ـ бәт ." шәрһи кәвкәбил мунйр" тутинчи қисим 460 ـ 466 ـ бәт ."ламул муваққиийн" биринчи қисим 50 ـ бәт . "мухтәсәр ибни әл һаҗиб" иккинчи қисим 290 ـ бәт . "тәмһйд" тутнчи қисим 393 ـ бәт.

мақалә сәһиписигә қайтиш>